Uważasz, że życie to ciągła rywalizacja? Zmęczony trwającym wyścigiem z rozkoszą chowasz się w swojej skorupie? Randy J. Paterson uczy jak asertywność uczynić jednym ze swoich priorytetów.
Człowiek to istota społeczna. Każdy z nas nieustannie porozumiewa się z innymi: aby dowiedzieć się, jak trafić do najbliższego sklepu spożywczego, umówić się na randkę, wyrazić niezadowolenie, powiedzieć komplement, rozwiązać spór, odrzucić prośbę, czy też na nią przystać.
Asertywność to jeden ze stylów komunikacji, którym można posłużyć się w każdej sytuacji.
Asertywność to styl komunikacji, którym można posłużyć się w każdej z wyżej wymienionych sytuacji. Jest to jednak tylko jeden z czterech takich stylów. Do pozostałych należą: styl bierny, styl agresywny i styl bierno-agresywny.
Istnieje wiele powodów, dla których korzystamy z każdego z tych stylów. W większości sytuacji najbardziej efektywny jest styl asertywny. Niestety, większość z nas nie zachowuje się asertywnie tak często, jak to możliwe. Właśnie dlatego nasze relacje z innymi są często źródłem niezadowolenia i frustracji.
Przyjrzyjmy się kolejno poszczególnym stylom. W trakcie lektury zechcesz zapewne określić, który opis najlepiej pasuje do Twojego zachowania. Taka diagnoza może okazać się pożyteczna. Większość osób wykorzystuje pewien określony styl częściej niż inne. Pamiętaj jednak, że style te opisują rodzaje komunikacji, a nie typy osobowości. Wszyscy w pewnych momentach używamy każdego z tych czterech stylów. Zastanów się nad sytuacjami, w których posługiwałeś się każdym z nich.
Styl bierny
Stosując styl bierny, za wszelką cenę próbujemy uniknąć konfliktów. Właśnie dlatego:
Styl bierny możemy uznać za postawę uległości wobec innych. Wyglądamy na podenerwowanych i zajmujemy jak najmniejszą przestrzeń.
- Usiłujemy sprostać niedorzecznym wymaganiom innych.
Nocna zmiana? Dzień po moim weselu? Cóż… no, dobrze. Nie, nie, to żaden problem.
- Zgadzamy się z innymi.
Obiad w barze „Salmonella”? Hm, tak, myślę, że to idealne miejsce!
- Nie wyrażamy swojego zdania, dopóki nie zrobią tego inni.
Co sądzę o karze śmierci? No, nie wiem, a co ty o tym myślisz? Dla pieszych lekceważących przepisy drogowe? No, tak, coś w tym jest.
- Powstrzymujemy się przed krytyką ani nie udzielamy negatywnej informacji zwrotnej.
Tak, dostałem wczoraj twoje (dwuzdaniowe) sprawozdanie budżetowe. Nie, nie szkodzi, że było napisane kredką. Nic się nie stało.
- Nie robimy ani nie mówimy niczego, co mogłoby sprowokować komentarze innych lub spotkać się z ich dezaprobatą.
Jeśli kupię te spodnie, nikt nie zwróci na mnie uwagi. O to właśnie chodzi. Którędy do kasy?
A oto efekt stosowania stylu biernego: w swoim życiu dobrowolnie oddajemy ster w ręce innych ludzi — nawet jeśli tego nie chcemy.
W stadzie wilków jest ustalony porządek dominacji. Kiedy spotykają się dwa wilki, podporządkowane zwierzę zachowuje się tak, jak gdyby chciało powiedzieć: Tak, jesteś ważniejszy niż ja. Poddaję się. Nie atakuj mnie. Stosując styl bierny, zachowujemy się podobnie. Tak jak uległe wilki, unikamy kontaktu wzrokowego, wyglądamy na podenerwowanych, spuszczamy wzrok i staramy się zajmować jak najmniejszą przestrzeń. Styl bierny możemy uznać za postawę uległości wobec innych.
Styl agresywny
W jaki sposób rozwija się styl agresywny? Oto kilka możliwych źródeł:
Gdy człowiek daje upust agresji, zazwyczaj szybko wyzbywa się poczucia mocy i zasadności takiej postawy. Odczuwa wyrzuty sumienia.
- Agresywny rodzic, który służy jako wzór.
Chyba tak właśnie trzeba się zachowywać, jeśli chce się coś osiągnąć.
- Niskie poczucie własnej wartości, które sprawia, że człowiek czuje zagrożenie nawet w obliczu niewielkich trudności.
Nie poradzę sobie z tą sytuacją, jeśli nie zmuszę tego człowieka, żeby się zamknął.
- Wczesne doświadczenia uzyskiwania tego, czego się chce, poprzez agresję.
Patrzcie, państwo, z mamą się udało — muszę robić to częściej!
- Niedostrzeganie negatywnych konsekwencji agresywnej postawy.
Ciekawe, dlaczego tak się ode mnie oddaliła, od kiedy zmusiłem ją, by spojrzała na to z mojej perspektywy. Może powinienem znów się na nią zezłościć.
Gdy człowiek daje upust agresji, zazwyczaj szybko wyzbywa się poczucia mocy i zasadności takiej postawy. Odczuwa natomiast wyrzuty sumienia, że zranił czyjeś uczucia, wstyd, że nie potrafi radzić sobie z napotykanymi sytuacjami i ludźmi w bardziej racjonalny sposób, oraz spadek poczucia własnej wartości. Czasem, dając się opanować złości, człowiek przez długi czas tłumi odczuwanie tych konsekwencji, tłumacząc przed samym sobą motywy swojego zachowania (przecież na to zasłużyli, bo…).
Najczęściej jednak sytuacja tylko się pogarsza. Różnica zdań wcale nie znika, a dodatkowo druga osoba traci do Ciebie sympatię za to, jak ją potraktowałeś.
Styl bierno-agresywny
O postawie bierno-agresywnej możemy mówić na przykład, gdy ktoś:
Człowiek ostatecznie stawia na swoim, ale jednocześnie ma wiarygodną wymówkę.
- Szkodzi współpracownikom, obmawiając ich przed szefem.
- „Przypadkowo” upuszcza puszkę farby na podłogę w piwnicy.
- Nie potrafi znaleźć czasu, aby oddać komuś obiecaną przysługę.
- Stale spóźnia się na spotkania, mając pod ręką gotową wymówkę.
- Nabawia się „bólu głowy” tuż przed imprezą służbową współmałżonka.
- Wykonuje prace domowe tak niechlujnie, że ostatecznie ktoś przejmuje od niego te obowiązki.
W każdym z opisanych przypadków człowiek ostatecznie stawia na swoim, ale jednocześnie ma wiarygodną wymówkę, która pozwala mu uniknąć wzięcia odpowiedzialności za swoje czyny. W ten sposób udaje mu się uniknąć konfrontacji z osobami, których dotyczy dany problem. Jeśli to one próbują do tego nawiązać, zawsze można wyprzeć się jakichkolwiek złych intencji (Naprawdę chciałem dotrzeć na czas, ale autobus się spóźnił).
Nie każdy błąd, opuszczone spotkanie czy spóźnienie jest przejawem stylu bierno-agresywnego. Niektórzy rzeczywiście są zajęci, każdemu z nas zdarza się o czymś zapomnieć, a niektóre zadania faktycznie okazują się nadspodziewanie skomplikowane. Rzecz w tym, w jakim stopniu niekorzystny wynik był zamierzony.
Czasem trudno to rozstrzygnąć. Może nam się wydawać, że mamy dobre zamiary. Jednak czy odczuwamy krztynę satysfakcji, kiedy coś się nie udaje? Czy wielokrotnie powielamy te same zachowania, choć ich wynik za każdym razem jest dla kogoś niekorzystny? Czy niemal zawsze się spóźniamy? Czy stale podejmujemy się realizacji projektów, które przekraczają nasze możliwości, i powinniśmy o tym wiedzieć? Jeśli odpowiedź jest twierdząca, istnieje prawdopodobieństwo, że bezwiednie stosujemy styl bierno-agresywny.
Styl asertywny
Żaden z wyżej opisanych stylów bycia nie jest specjalnie satysfakcjonujący. Każdy z nich ma negatywny wpływ na stosunki z innymi. Żaden nie zakłada otwartej i szczerej relacji, z poszanowaniem woli i pragnień obu stron. Na pewno istnieje jakiś sposób, który pozwoliłby nam zaangażować się w związek bez zaprzeczania innym lub sobie. Taki właśnie jest cel asertywnego stylu bycia.
Zachowując się asertywnie, możemy uczciwie przyznać się do swoich myśli i pragnień, i nie oczekiwać, że inni automatycznie nam ulegną.
Asertywność nie jest strategią, która pomaga postawić na swoim. Podkreśla raczej to, że człowiek panuje nad swoim zachowaniem i to on decyduje o swoim postępowaniu. Podobnie, styl asertywny wiąże się z uznaniem tego, że inni także panują nad swoim zachowaniem, i rezygnuje z prób odebrania im tej kontroli.
Zachowując się asertywnie, możemy uczciwie przyznać się do swoich myśli i pragnień, i nie oczekiwać, że inni automatycznie nam ulegną. Wyrażamy szacunek dla uczuć i opinii innych bez konieczności przyjmowania ich punktu widzenia lub postępowania zgodnie z ich oczekiwaniami lub wymaganiami.
Nie oznacza to bynajmniej, że postępując asertywnie, przestajemy liczyć się z pragnieniami innych. Wsłuchujemy się w ich pragnienia i oczekiwania, a następnie podejmujemy decyzję, czy chcemy na nie przystać. Możemy to zrobić, nawet jeśli wolelibyśmy postąpić inaczej. Jest to jednak nasz wybór. Ilekroć zgadzamy się z innymi, robimy to z własnej woli. Często jednak czujemy się bezradni, ponieważ zapominamy, że decyzja należy do nas.
Postępując asertywnie, możemy także wyrażać nasze preferencje co do zachowania innych. Możemy w asertywny sposób poprosić, aby ktoś grzeczniej się do nas odnosił, wyświadczył nam jakąś przysługę lub wykonał zadanie, którego się podjął. Jednocześnie będziemy zdawać sobie sprawę, że to, czy spełnią naszą prośbę, zależy wyłącznie od nich — bo tak w istocie jest.
Przyswojenie sobie umiejętności asertywnego zachowania może być niełatwe. Większość z nas, dorastając, nie ma okazji nauczyć się, jak z nich korzystać w efektywny sposób. Ponadto, asertywność czasem kłóci się z naszymi wewnętrznymi pokusami. Zdarza się, że chcemy naciskać innych, aby wykonali nasze polecenia, a czasem rozpaczliwie boimy się konfliktu. Asertywność może oznaczać powstrzymywanie się przed automatyczną reakcją na określone sytuacje. Taka umiejętność nie przychodzi łatwo.
Asertywność może oznaczać powstrzymywanie się przed automatyczną reakcją na określone sytuacje. Taka umiejętność nie przychodzi łatwo.
A jednak asertywność wiąże się z wieloma korzyściami:
- Pozwala ograniczyć konflikty, niepokój i niezadowolenie w relacjach z innymi.
- Pozwala czuć się dobrze w towarzystwie innych, ponieważ wiemy, że dość dobrze poradzimy sobie z większością sytuacji.
- Pozwala skoncentrować się na teraźniejszości. Nie musimy pozwalać na to, by proces komunikacji został zniekształcony ze względu na stare urazy (I znów to robisz…) lub oderwane od rzeczywistości lęki dotyczące przyszłości (Jeśli ulegnę, tak już będzie zawsze… A co jeśli pomyśli sobie, że…?).
- Pozwala nam zachować szacunek dla samych siebie i jednocześnie nie pozbawiać go innych. Choć pozwala innym myśleć o nas, co tylko im się żywnie podoba, przyczynia się także do budowania ich szacunku względem nas.
- Przyczynia się do zwiększenia pewności siebie poprzez ograniczenie naszych prób sprostania wzorcom wyznaczonym przez innych oraz ograniczenie potrzeby aprobaty.
- Przyznaje innym prawo do życia zgodnie z ich wolą, czego efektem jest fakt, że nie czują oni do nas tak dużej niechęci za próby kontrolowania ich życia.
- Przywraca nam kontrolę nad własnym życiem, a obniżając poziom bezradności, może także przyczyniać się do złagodzenia depresji.
- Jest to jedyna strategia, która naprawdę pozwala nam i innym w pełni zaistnieć w relacji.
To dość pobieżny opis asertywnego stylu bycia, czyż nie? Czy nie należy wyjaśnić tego w bardziej szczegółowy sposób? Cóż, owszem. Właśnie o tym traktuje reszta książki.
Randy J. Paterson
Fragment książki "Jak być asertywnym?"
Przeczytaj dłuzszy fragment książki
Kup ksiązkę
Randy J. Paterson jest psychologiem klinicznym oraz koordynatorem Changeways, programu leczenia depresji realizowanego w Vancouver Hospital i Health Sciences Centre w Vancouver. Jest także profesorem zwyczajnym na Wydziale Psychologii w katedrze medycyny Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej oraz prowadzi prace naukowe na Wydziale Psychiatrii.
Doktor Paterson przeszkolił ponad 1200 terapeutów uczestniczących w ponad 100 seminariach poświęconych szkoleniom z zakresu asertywności oraz pokonywania stresu i depresji.
Autor: Randy J. Paterson
